Tijdens de verdere embryonale ontwikkeling ontstaan de vruchtvliezen. In de bron zijn drie vliezen met cijfers aangegeven.



Uit welk of welke van deze vliezen ontwikkelen zich de vruchtvliezen?

Op het moment van ovulatie stijgt bij vrouwen de lichaamstemperatuur enigszins. Een vrouw heeft gedurende haar menstruatiecyclus van 10 april tot 10 mei dagelijks haar lichaamstemperatuur gemeten. Het diagram in bron 1 geeft de verandering in de lichaamstemperatuur van deze vrouw gedurende deze cyclus weer.
In deze menstruatiecyclus stijgt alleen na 23 april de concentratie van een bepaald hormoon of bepaalde hormonen in het bloed van deze vrouw sterk.



Welk van de hormonen FSH, oestron en progesteron is dit of welke zijn dit?

Tekening 1 in de afbeelding geeft schematisch de voortplantingsorganen van een vrouw weer.
Tekening 2 in de afbeelding geeft een deel dat zich in één van deze organen bevindt, vergroot weer.



In welk van de in tekening 1 aangegeven organen bevindt zich het in tekening 2 weergegeven deel?

In het lichaam van een volwassen vrouw kunnen de volgende ontwikkelingsstadia van een embryo voorkomen: blastula, tweecellig stadium, viercellig stadium en zygote.
Welk van deze ontwikkelingsstadia wordt of welke worden vrijwel nooit in de baarmoeder aangetroffen?

De bron geeft schematisch de ontwikkeling van een eicel in een ovarium van een vrouw weer gedurende een bepaalde periode.



Welk proces vindt plaats op tijdstip P?

Soms is een "reageerbuisbevruchting" de enige manier voor een man en een vrouw om kinderen te krijgen. Bij deze methode worden eicellen uit de ovaria gehaald. In een voedingsmedium worden deze eicellen samengebracht met zaadcellen zodat bevruchting kan plaatsvinden. Na de bevruchting vindt de eerste ontwikkeling van de embryo's in het voedingsmedium plaats. Twee of meer embryo's worden daarna in de baarmoeder van de moeder ingebracht.



De bron geeft drie ontwikkelingsstadia van een embryo weer. Deze stadia zijn niet alle op dezelfde schaal getekend.
In welk stadium zullen de embryo's in het lichaam van de vrouw worden ingebracht?

Zwangerschap
Van de kinderen die na "reageerbuisbevruchting" worden geboren, is het percentage tweelingen ongeveer 10%. Dat is beduidend hoger dan bij natuurlijke zwangerschappen. Over het type tweelingen dat meer wordt geboren na "reageerbuisbevruchting" worden de volgende beweringen gedaan:

1 Er zullen vooral meer identieke tweelingen worden geboren.
2 Er zullen vooral meer niet-identieke tweelingen worden geboren.
3 De verhouding tussen identieke en niet-identieke tweelingen zal dezelfde zijn als bij natuurlijke zwangerschappen.

Welke van deze beweringen is juist?

De bron geeft schematisch de ontwikkeling van een eicel in een ovarium van een vrouw weer gedurende een bepaalde periode. De drie grafieken geven schematisch voor dezelfde periode het verloop weer van de concentraties van drie hormonen in het bloed.



Welk proces vindt plaats op tijdstip P?

Bij het experiment werd het Sry-gen in een vroeg ontwikkelingsstadium van een vrouwelijke muis ingebracht.



In welke cel of in welke cellen is het gen ingebracht?

Het komt voor dat een echtpaar geen kinderen kan krijgen, alhoewel zowel de man als de vrouw genoeg gezonde voorplantingscellen produceren. Het is tegenwoordig mogelijk de bevruchting buiten het lichaam van de vrouw te laten plaatsvinden. Men spreekt dan van IVF (in vitro fertilisatie). De vrouw wordt van te voren behandeld met een hormoon waardoor in de eierstokken tegelijkertijd een aantal eicellen tot volledige rijping komt. Deze eicellen worden operatief uit één van de eierstokken gehaald en buiten het lichaam van de vrouw bevrucht. Na bevruchting ontwikkelen zich morula's. Enkele van deze morula's worden in de baarmoeder van de betreffende vrouw ingeplant. Hoewel meestal enige morula's gelijktijdig worden ingeplant, is de kans op het ontstaan van zwangerschap lang geen 100%. Na 9 maanden kan een "reageerbuisbaby" op de normale wijze geboren worden.

Door de vrouw van te voren een hormoon toe te dienen, wordt de natuurlijke hormonale regulatie versterkt.
Wordt een hormoon toegediend dat werkt zoals FSH, zoals oestrogeen of zoals progesteron?

De volgende verschijnselen bij de vrouw kunnen ongewenste kinderloosheid tot gevolg hebben:

1 Tijdens het begin van de zwangerschap wordt het baarmoederslijmvlies afgestoten.
2 In de eileiders zijn verstoppingen aanwezig die de doorgang voor een eicel blokkeren.
3 Er treedt een sterke afweerreactie op tegen het embryo.

Bij welke van deze afwijkingen is de beschreven IVF-behandeling voor de vrouw mogelijk een oplossing om toch zwanger te worden?

Hebben hormonen uit de hypofyse invloed op de weefsels zoals weergegeven in de bron? En hormonen uit de testis zelf?

In de afbeelding is een schematische doorsnede van een deel van een ovarium weergegeven met daarin een eicel in een bepaald stadium van rijping.



Wanneer wordt het weergegeven stadium aangetroffen tijdens de menstruatiecyclus?

Zwangere vrouwen die een verhoogd risico hebben op een kind met een afwijking, kunnen laten onderzoeken of de cellen van hun embryo een afwijkend aantal chromosomen hebben.
Enkele technieken die bij prenataal onderzoek kunnen worden toegepast, zijn:

1 vruchtwaterpunctie,
2 vlokkentest (chorionvlokkenbiopsie),
3 echoscopie.

De afbeelding laat schematisch deze drie technieken uit de prenatale diagnostiek zien.
Door welke van deze technieken kunnen cellen worden verkregen voor prenataal onderzoek naar het aantal chromosomen van het kind?

In bepaalde delen van Afrika komt de erfelijke ziekte sikkelcelanemie voor. Bij lijders aan deze ziekte zijn de rode bloedcellen ernstig misvormd: ze zijn sikkelvormig.
Een zwangere vrouw is heterozygoot voor de vorm van de rode bloedcellen. Hierdoor is slechts een deel van haar rode bloedcellen sikkelvormig.



In de bron zijn enkele delen van de moeder en het ongeboren kind aangegeven. Er hebben geen bloedingen plaatsgevonden tijdens de zwangerschap. Het ongeboren kind heeft geen allel voor sikkelcelanemie.
In welke van de aangegeven delen bevinden zich sikkelvormige rode bloedcellen?`

Na de bevruchting vindt de ontwikkeling van het embryo plaats. In bron 1 is een gedeelte van deze ontwikkeling weergegeven.


De bron geeft de voortplantingsorganen van de vrouw weer.
In welk van deze voortplantingsorganen vindt de in bron 1 weergegeven ontwikkeling plaats?

In de afbeelding zijn veranderingen in het baarmoederslijmvlies schematisch weergegeven in samenhang met de gebeurtenissen in een eierstok (ovarium). In de weergegeven periode vindt innesteling van een embryo plaats. Dit is niet in de afbeelding weergegeven.



Rond welk van de momenten P, Q, R of S vindt de innesteling van een embryo plaats?

De afbeelding geeft schematisch de geslachtsorganen van een vrouw en van een man weer.
Enkele functies van geslachtsorganen zijn:

1 opslag van veel rijpe geslachtscellen,
2 productie van geslachtscellen,
3 productie van hormonen.

Welke van deze functies hebben zowel orgaan P als orgaan Q?

Bij een man schommelt het testosterongehalte van het bloed normaal rond een bepaalde waarde R. Als gevolg van een ontsteking is bij een bepaalde man één van de zaadleiders afgesloten.
Wordt als gevolg van deze afsluiting de waarde R kleiner, blijft zij gelijk of wordt-zij groter?

Meestal krijgt een koe slechts één kalfje per jaar. Van erg 'goede' koeien wil men graag veel kalveren hebben. Door middel van een speciale techniek kan dat worden bereikt. Door toediening van een hormoon is het mogelijk om in een koe meer dan één eicel tegelijk te laten rijpen. Vervolgens wordt via kunstmatige inseminatie (KI) sperma in de baarmoeder gebracht, waarna bevruchting van de eicellen in de eileiders van de koe plaatsvindt. Op het moment dat de embryo's in de baarmoeder aankomen, wordt deze gespoeld en worden de embryo's opgevangen. Deze embryo's worden dan in andere koeien ingebracht waar ze zich verder ontwikkelen.
Je mag er van uit gaan dat de werking van hormonen bij runderen overeenkomt met die bij de mens.

Welk hormoon kan, na kunstmatige toediening, het rijpen van meer eicellen tegelijk bevorderen?

Als het baarmoederslijmvlies van een koe waarin een embryo wordt ingebracht in de juiste conditie is, zal het embryo zich innestelen.
Welk hormoon zorgt er vervolgens voor dat het ingenestelde embryo niet met het baarmoederslijmvlies wordt afgestoten?

De bron geeft schematisch doorsneden van een borst en enig achterliggend weefsel weer.
Melkklieren en tepels zijn zowel bij jongens als bij meisjes bij de geboorte aanwezig. In de puberteit ontwikkelen zich alleen bij meisjes borsten door een toename van de hoeveelheid vetweefsel en een verdere ontwikkeling van de melkklieren. Dit gebeurt onder invloed van bepaalde hormonen. Eén van deze hormonen veroorzaakt tijdens de menstruatiecyclus kleine veranderingen in de borsten. Tijdens een zwangerschap ontwikkelen de niet-actieve melkklieren zich onder invloed van een ander hormoon tot actieve melkklieren.

In de bron is links schematisch een borst weergegeven met melkklieren die nog niet actief zijn. Dit zou een borst kunnen zijn van een meisje van 15 jaar.
Welk hormoon speelt of welke hormonen spelen een rol bij de ontwikkeling en groei van de borsten bij meisjes in de puberteit?

Een ongeboren kind is met de moeder verbonden door de navelstreng en placenta.
De bron geeft dit schematisch weer.



Welke van de stoffen aminozuren, eiwitten, hormonen, calciumionen, ureum en zuurstof bevinden zich in het bloed in een navelstrengader?

Men vergelijkt de hoeveelheid voedingsstoffen in het bloed in verschillende bloedvaten in de navelstreng.
Is het gehalte aan voedingsstoffen in het bloed van een navelstrengslagader lager dan, gelijk aan of hoger dan dat in het bloed van de navelstrengader?

Als een vrouw tijdens haar zwangerschap medicijnen gebruikt, kunnen deze een negatieve invloed hebben op de ontwikkeling van het kind.
Op welke van de in de bron aangegeven plaatsen Q, R, S of T vindt opname plaats van deze medicijnen in het bloed van het kind?

Bij de volgende vragen kun je de informatie van uit de bron gebruiken. Je mag er van uitgaan dat de werking van hormonen bij alle zoogdieren hetzelfde is.



De extra opname van oestradiol door het eten van vlees wordt vergeleken met de productie van oestradiol in het lichaam van de mens zelf. Hiervoor wordt de bevolkingsgroep gebruikt waarbij een extra opname naar verhouding de grootste concentratieverandering veroorzaakt.

Welke bevolkingsgroep wordt ter vergelijking gebruikt?

Een aantal beweringen over testes is:

1 In de testes vindt zowel meiose als mitose plaats.
2 De testes zijn de belangrijkste opslagplaatsen van rijpe spermacellen.
3 In de testes worden hormonen gevormd.

Welke bewering is of welke zijn juist?

Een Belgische bioloog schreef als grap een wetenschappelijk artikel over de 'nieuwe soort' {I}Marsupilamis franquini{I} uit het Amazonewoud. In werkelijkheid betreft het hier een stripfiguur uit de serie "Robbedoes en Kwabbernoot" van de schrijver Franquin. Door een onoplettendheid drong dit artikel door in de Zoological Records, waarmee de marsupilami een plaats kreeg in de officiële wetenschappelijke lijst van beschreven zoogdiersoorten, levend in het Amazone-woud.

In de volgende tekst en vragen wordt ervan uitgegaan dat de marsupilami een bestaande soort is waarvan de eigenschappen overeenkomen met die van een mens behalve de manier van voortplanten. Marsupilami's behoren tot de eierleggende zoogdieren, net als vogelbekdieren. Dergelijke zoogdieren zogen hun jongen, maar leggen eieren in plaats van jongen te baren.

Bij de eierleggende zoogdieren ontbreken een of meer organen die bij 'gewone' zoogdieren wel voorkomen.
Welk orgaan ontbreekt of welke organen ontbreken bij de eierleggende zoogdieren?

Bij ongeveer 10% van de Nederlandse paren komt ongewenste kinderloosheid voor. Artsen geven er de voorkeur aan onderzoek naar ongewenste kinderloosheid te beginnen bij de man. De kwaliteit van sperma wordt als goed beschouwd als het aan de volgende voorwaarden voldoet:
1 hoeveelheid sperma per zaadlozing: meer dan 1 ml;
2 aantal spermacellen: meer dan 20 miljoen per ml;
3 meer dan 40% bewegende spermacellen (na ongeveer twee uur);
4 meer dan 75% normale kopvormen.



In de tabel zijn de gegevens van sperma van negen verschillende mannen weergegeven. Al deze mannen produceren een normale hoeveelheid sperma, maar zij en hun partners zijn ongewild kinderloos.
Bij welke twee van deze mannen is in ieder geval vervolgonderzoek bij de vrouw nodig?

Bij man 9 komen geen spermacellen voor in het sperma. Bij deze man is uiterlijk geen afwijking te zien en de hormoonconcentraties in zijn bloed zijn normaal. Iemand noemt de volgende mogelijke oorzaken voor het ontbreken van spermacellen in het sperma:
1 afsluiting van de afvoergangen van de bijbal;
2 het ontbreken van spermavormende cellen;
3 uitval van de activiteit van de hypofyse.

Door welke van deze oorzaken kunnen spermacellen in het sperma van man 9 ontbreken?

Oxytocine zorgt als het ware voor de maaltijd van vandaag, prolactine voor de maaltijd van morgen. Prolactine bereikt zijn hoogste concentratie pas tegen het eind van de voeding, zodat de aanmaak van melk voor de volgende voeding meteen kan beginnen. Als deze prolactinepiek niet optreedt doordat de moeder niet zoogt, zal binnen een paar dagen geen melk meer gemaakt kunnen worden.



Er vier diagrammen weergeven waarin sterk vereenvoudigd mogelijkheden voor het verloop van de prolactineconcentratie in het bloed van een zwangere en zogende vrouw zijn getekend. De geboorte vindt plaats op tijdstip 0.
In welk van deze diagrammen is het verloop van de prolactineconcentratie getekend bij een vrouw die haar baby regelmatig zoogt?

Een aantal beweringen over testes is:

1 In de testes vindt zowel meiose als mitose plaats.
2 De testes zijn de belangrijkste opslagplaatsen van rijpe spermacellen.
3 In de testes worden hormonen gevormd.

Welke bewering is of welke zijn juist?

Bij een Franse vrouw werd een ernstige aandoening aan de eierstokken geconstateerd. Haar eierstokken werden daarom verwijderd. Tijdens de ingreep bleek dat zij zwanger was. De zwangerschap werd uitgedragen en er werd een gezond meisje geboren. Tijdens deze zwangerschap werden geen hormonen toegediend. Wel werd regelmatig het gehalte aan oestradiol in het bloed bepaald. De gegevens zijn weergegeven in bron 1. Ter vergelijking is ook het verloop van de oestradiolconcentratie van een andere vrouw met een normale zwangerschap weergegeven.



Twee beweringen over de invloed van oestradiol tijdens de zwangerschap zijn.
1 Oestradiol heeft geen directe invloed op het innestelingsproces.
2 Oestradiol heeft geen directe invloed op de embryonale ontwikkeling.
Is op basis van het diagram in bron 1 te bepalen of bewering 1 juist is? En is hiermee te bepalen of bewering 2 juist is?

Drie verklaringen worden geopperd voor de stijging van het gehalte aan oestradiol bij de vrouw waarvan de eierstokken zijn verwijderd.

1 De hypofyse van de moeder neemt de productie van oestradiol volledig over.
2 De placenta gaat vanaf omstreeks de derde maand oestradiol produceren.
3 De eierstokken van de baby nemen de productie van oestradiol van de moeder over.

Welke verklaring is het meest waarschijnlijk?

De spermacellen die de testisbuisjes verlaten, worden elders opgeslagen.
Waar worden de spermacellen vooral opgeslagen?

Op 25 juli 1978 werd de eerste reageerbuisbaby, Louise Brown, geboren. Bij de moeder van Louise Brown waren de eileiders afgesloten. Een eicel uit haar eierstokken werd buiten het lichaam bevrucht door een zaadcel van haar man. Na vier celdelingen werd het klompje cellen dat uit de bevruchte eicel ontstond in de moeder teruggeplaatst.



Er is een schematische tekening van een eierstok gegeven. In deze tekening zijn met cijfers follikels in verschillende stadia van ontwikkeling aangegeven. Slechts in één van deze stadia is de kans op een succesvolle bevruchting van de er in aanwezige eicel buiten het lichaam groot.

Welk ontwikkelingsstadium is dat?

In sommige gevallen kan ongewenste kinderloosheid opgeheven worden door kunstmatige inseminatie en/of door in-vitrofertilisatie (IVF). Bij kunstmatige inseminatie kan het zaad van de eigen partner gebruikt worden (KI-E) of het zaad van een (anonieme) donor (KI-D). Als gevolg van een Chlamydia-infectie zijn bij een vrouw de eileiders verstopt geraakt. Zij kan daardoor langs natuurlijke weg niet zwanger worden. Zij en haar partner willen toch graag kinderen.

Welke methode komt of welke methoden komen in aanmerking om deze ongewenste kinderloosheid op te heffen?

Zijn de bron primaire geslachtskenmerken weergegeven? En secundaire?

Er is een nieuwe manier van anticonceptie op de markt gebracht onder de naam Persona. Op de meeste dagen is geen anticonceptie nodig. Persona geeft aan welke dagen dat zijn. Persona meet hiervoor de concentratie van twee hormonen die voorkomen in ochtendurine en die de menstruatiecyclus regelen. De fabrikant geeft voor Persona een betrouwbaarheid van 94 % op, voor vrouwen die gedurende een jaar dit anticonceptiemiddel toepassen.

Wat wil in dit geval een betrouwbaarheid van 94 % zeggen voor vrouwen die gedurende een jaar Persona gebruiken?

In de gebruiksaanwijzing van Persona staat het volgende:
Persona meet op bepaalde momenten in de cyclus de concentraties in de urine van twee hormonen: E3G (een vorm van oestrogeen) en LH.
Als het groene lampje brandt, is het met het oog op ongewenste zwangerschap veilig om gemeenschap te hebben zonder gebruik van een aanvullend anticonceptiemiddel.
Als het rode lampje brandt, is het niet veilig om onbeschermd gemeenschap te hebben.

Er zijn vier afbeeldingen weergegeven die in een cyclus van 30 dagen de veilige en onveilige dagen weergeven.
Welke van deze afbeeldingen geeft in een cyclus van 30 dagen een juiste weergave van de veilige en onveilige dagen?